۱۶ بازی شناختی پیشنهادی برای کودکان؛ از حافظه تا ریاضی
«از کدام بازی شروع کنیم؟» این پرسشی است که بیشترِ پدر و مادرها و معلم‌ها روزِ اولِ آشنایی با شناختی می‌پرسند. شناختی در زمانِ نوشتنِ این مقاله بیش از صد بازیِ آموزشی و شناختی دارد. این همه گزینه برای شروع زیاد است.
در این راهنما ۱۶ بازی را چیده‌ایم که برای شروع مناسب‌اند. هر کدام یک مهارتِ روشن را تمرین می‌دهد و صفحه‌ی خودش را دارد. برای هر بازی گفته‌ایم کودک دقیقاً چه می‌کند، چه چیزی را تمرین می‌کند و برای کدام پایه ساخته شده است.
پیش از شروع یک نکته: «بهترین» در این فهرست یعنی «شروعِ خوب»، نه رتبه‌بندی. بهترین بازی برای فرزندِ شما بازی‌ای است که با پایه‌ی او و مهارتی که می‌خواهید تمرین کند جور باشد.
این فهرست را چطور چیدیم؟
بازی‌های شناختی در پنج حوزه دسته‌بندی شده‌اند. این مقاله چهار حوزه را پوشش می‌دهد:
- حافظه کاری: نگه‌داشتنِ چند چیز در ذهن و کار کردن با آن‌ها، مثلاً به خاطر سپردنِ ترتیبِ چند کلمه.
- توجه و مهارِ پاسخ: ماندن روی یک کار، پیدا کردنِ نشانه‌ی درست میانِ نشانه‌های مزاحم، و صبر کردن به‌جای پاسخِ عجولانه.
- فارسی: صداها و نشانه‌ها، ساختِ هجا و واژه، و املا.
- ریاضی: عدد و ارزشِ مکانی، جمع و تفریق، ضرب، الگو و ساعت.
برای هر بازی سه چیز را از صفحه‌ی خودِ بازی آورده‌ایم: توضیحِ کوتاه، مهارت‌هایی که تمرین می‌دهد، و پایه‌ی مناسب. هیچ عددی درباره‌ی «اثر» نیاورده‌ایم، چون شناختی ادعای اثرِ سنجیده‌نشده نمی‌کند.
بازی‌های حافظه کاری
جرقه‌ی حافظه (پایه‌ی دوم)
چراغِ چند کلمه به ترتیب روشن می‌شود. کودک باید آن‌ها را به خاطر بسپارد و به همان ترتیب سوارِ قطار کند. این بازی حافظه‌ی دیداری، یادآوریِ سریعِ اطلاعات و دقتِ خواندن را تمرین می‌دهد.
اگر کودک عجله می‌کند، از او بخواهید پیش از زدنِ اولین کلمه یک بار ترتیب را آرام با خودش بگوید.
ورود به صفحه‌ی بازی جرقه‌ی حافظه
معمار حافظه (پایه‌ی اول تا چهارم)
کودک نقشه‌ای از چند شکل را می‌بیند و بعد آن را از حافظه بازسازی می‌کند. تمرینِ اصلی حافظه‌ی دیداری‌فضایی و ادراکِ فضایی است: کدام شکل کجا بود و کنارِ چه چیزی.
ورود به صفحه‌ی بازی معمار حافظه
گوش‌یار (پایه‌ی اول تا سوم)
پنج تمرینِ شنیداری با سه مسیرِ تدریجی، برای کودکانِ ۵ تا ۹ سال. کودک صدای حیواناتِ جنگل را می‌شنود و باید ترتیب را نگه دارد یا به‌موقع واکنش نشان دهد. حافظه‌ی شنیداری، توالیِ شنیداری، توجهِ شنیداری و مهارِ پاسخ را تمرین می‌دهد.
برای کودکی که با تصویر راحت‌تر از نوشته است، گوش‌یار شروعِ خوبی است.
کارآگاه صدای گمشده (پایه‌ی اول تا سوم)
کودک چند صدا را می‌شنود، به خاطر می‌سپارد و باید صدایی را پیدا کند که عوض شده است. تمرینِ حافظه‌ی شنیداری، توجهِ شنیداری و پیدا کردنِ تغییر است.
ورود به صفحه‌ی بازی کارآگاه صدای گمشده
بازی‌های توجه و مهارِ پاسخ
چراغ و توپ‌ها (پایه‌ی دوم)
یک تکلیفِ «برو/نرو» با قاعده‌هایی که عوض می‌شوند. کودک باید برای یک نشانه بزند و برای نشانه‌ی دیگر دست نگه دارد، و وقتی قاعده عوض شد خودش را با قاعده‌ی تازه هماهنگ کند. مهارِ پاسخ، توجهِ انتخابی و کنار آمدن با تغییرِ قانون را تمرین می‌دهد.
ورود به صفحه‌ی بازی چراغ و توپ‌ها
شکارچی کلمه‌ها (پایه‌ی اول تا سوم)
کودک نشانه‌های دسته‌ی اول و دومِ فارسیِ اولِ دبستان را در واژه‌ها پیدا می‌کند و صدای «ای» و «ی» را از هم جدا می‌کند. واژه‌ها از یک‌بخشی تا چهاربخشی سخت‌تر می‌شوند. این بازی توجهِ انتخابی و جست‌وجوی دیداری را کنارِ دقتِ خواندن تمرین می‌دهد.
ورود به صفحه‌ی بازی شکارچی کلمه‌ها
مسیریابی دریایی (پایه‌ی دوم)
کودک باید کوتاه‌ترین مسیر را پیدا کند. اگر بی‌فکر حرکت کند، راه طولانی می‌شود. برنامه‌ریزی و سازمان‌دهی، ادراکِ فضایی و مهارِ پاسخِ عجولانه را تمرین می‌دهد.
ورود به صفحه‌ی بازی مسیریابی دریایی
بازی‌های فارسی: صدا، خواندن و املا
گردونه صداها (پایه‌ی اول)
کودک با گرداندنِ گردونه صامت و مصوت را ترکیب می‌کند، هجا می‌سازد و تصویرِ واژه‌ای را پیدا می‌کند که با همان صدا شروع می‌شود. آگاهیِ واجی و پیوندِ صدا با تصویرِ واژه را تمرین می‌دهد.
ورود به صفحه‌ی بازی گردونه صداها
تصویر پنهان (پایه‌ی اول)
پشتِ کاشی‌ها تصویری پنهان است. کودک به صدای یک نشانه گوش می‌دهد و کاشی‌هایی را لمس می‌کند که همان نشانه را دارند تا تصویر پیدا شود. شناختِ نشانه‌ها، شکل‌های مختلفِ هر نشانه و صدای آغازینِ واژه تمرین می‌شود.
ورود به صفحه‌ی بازی تصویر پنهان
حروف هم‌صدا (پایه‌ی اول تا دوازدهم)
یکی از دشواری‌های همیشگیِ املای فارسی حروفی است که یک صدا دارند، مثلِ ز، ذ، ض و ظ. این بازی آگاهیِ واجی، املا و تمایزِ آوایی را تمرین می‌دهد و برای هر پایه‌ای کاربرد دارد.
ورود به صفحه‌ی بازی حروف هم‌صدا
واژه‌بان (پایه‌ی دوم تا چهارم)
کودک غلط‌های املاییِ فارسی را پیدا و اصلاح می‌کند. املا، دقتِ خواندن و توجه به جزئیات را تمرین می‌دهد. برای شبِ پیش از دیکته گزینه‌ی خوبی است.
بازی‌های ریاضی
قلک‌گشا (پایه‌ی اول، دوم و سوم)
کودک برای یک جمع چند راهِ متفاوت می‌سازد تا قلک باز شود. تمرینِ اصلی جمع، تغییرِ راهبرد و پیدا کردنِ چند راه‌حل برای یک مسئله است. نسخه‌ی جدا برای هر پایه هست:
ریلِ عدد (پایه‌ی دوم)
جمع، تفریق، تبدیلِ ده‌تایی و پیدا کردنِ مجهول روی ریلِ قطار. کودک باید عدد را در ذهن نگه دارد و هم‌زمان حساب کند، پس حافظه کاری هم کنارِ ریاضی تمرین می‌شود.
کارواش قانون‌ها (پایه‌ی سوم تا پنجم)
ماشین‌های عدددار واردِ کارواش می‌شوند و طبقِ یک قانونِ ثابت، مثلاً «۳+»، عوض می‌شوند. کودک از روی ورودی خروجی را پیدا می‌کند، از روی خروجی ورودی را حدس می‌زند، قانونِ پنهان را کشف می‌کند و خطای یک کارواش را تعمیر می‌کند. تمرینِ کشفِ قانونِ عددی و پیش‌بینی است.
ورود به صفحه‌ی بازی کارواش قانون‌ها
مسیر ضرب (پایه‌ی سوم تا پنجم)
کودک ماشین را به خطی می‌برد که جوابِ درستِ ضرب را دارد. هر دور بیست سؤال تا خطِ پایان است و سطح‌ها کم‌کم سخت‌تر می‌شوند. ضرب‌هایی که کودک اشتباه کرده دوباره برای مرور برمی‌گردند، پس تمرین روی همان جاهایی می‌ماند که لازم است.
ماجرای یک روز (پایه‌ی سوم تا پنجم)
در یک باغِ داستانی زمان جلو می‌رود و ساعتِ عقربه‌ای حرکت می‌کند. کودک باید ساعتِ پایانِ هر کار را بخواند، مدتِ گذشته را حساب کند و ساعتِ عصر و شب را به نمایشِ ۲۴ساعته تبدیل کند. خواندنِ ساعت و محاسبه‌ی مدت را در یک داستان تمرین می‌دهد.
ورود به صفحه‌ی بازی ماجرای یک روز
کدام بازی برای کدام پایه؟
| بازی | حوزه | پایه |
|---|---|---|
| گردونه صداها | فارسی | اول |
| تصویر پنهان | فارسی | اول |
| معمار حافظه | حافظه کاری | اول تا چهارم |
| گوش‌یار | حافظه کاری | اول تا سوم |
| کارآگاه صدای گمشده | حافظه کاری | اول تا سوم |
| شکارچی کلمه‌ها | توجه | اول تا سوم |
| قلک‌گشا | ریاضی | اول، دوم و سوم (سه نسخه) |
| جرقه‌ی حافظه | حافظه کاری | دوم |
| چراغ و توپ‌ها | توجه | دوم |
| مسیریابی دریایی | توجه و برنامه‌ریزی | دوم |
| ریلِ عدد | ریاضی | دوم |
| واژه‌بان | فارسی | دوم تا چهارم |
| کارواش قانون‌ها | ریاضی | سوم تا پنجم |
| مسیر ضرب | ریاضی | سوم تا پنجم |
| ماجرای یک روز | ریاضی | سوم تا پنجم |
| حروف هم‌صدا | فارسی | اول تا دوازدهم |
چطور بازیِ مناسب را انتخاب کنید؟
چند پیشنهادِ ساده که از تجربه‌ی خانواده‌ها و معلم‌ها گرفته‌ایم:
- از پایه شروع کنید. در صفحه‌ی بازی‌ها پایه‌ی فرزندتان را انتخاب کنید تا فقط بازی‌های همان پایه نمایش داده شود.
- یک حوزه را انتخاب کنید، نه همه را. اگر دیکته دغدغه‌ی این هفته است، واژه‌بان و حروف هم‌صدا را بگذارید. اگر جدولِ ضرب، مسیر ضرب را.
- کوتاه و منظم بهتر از طولانی و گاه‌به‌گاه است. چند دورِ کوتاه در روزهای مختلف معمولاً بهتر از یک جلسه‌ی طولانی پیش می‌رود و کودک را خسته نمی‌کند.
- به نشانه‌های خستگی دقت کنید. اگر کودک پشتِ سرِ هم اشتباه می‌کند یا کلافه شده، بازی را عوض کنید یا استراحت بدهید. یک سطحِ ساده‌تر هم ایرادی ندارد.
- تنظیماتِ نمایش را امتحان کنید. در منوی «تنظیمات نمایش و دسترس‌پذیری» گزینه‌های حالتِ آرام، حرکتِ کم، متنِ بزرگ‌تر، فاصله‌ی خوانا و کنتراستِ بالا هست. برای کودکی که به رنگ و حرکتِ زیاد حساس است، حالتِ آرام یا حرکتِ کم بازی را آرام‌تر می‌کند.
- از کودک بخواهید بازی را برایتان توضیح دهد. وقتی کودک می‌گوید «باید صبر کنم تا چراغ عوض شود»، همان راهبرد را در ذهنش محکم‌تر کرده است.
نتیجه‌ی بازی‌ها را کجا ببینید؟
بازی‌ها پس از ورود باز می‌شوند و نتیجه‌ی هر بار بازی در پروفایلِ کودک ذخیره می‌شود: امتیاز، زمان و پاسخ‌های درست و نادرست. پس می‌توانید روندِ تمرین را در طولِ چند هفته ببینید.
اگر فرزندتان از راهِ مدرسه عضوِ شناختی است، معلم هم گزارشِ بازیِ دانش‌آموزانِ کلاسِ خودش را می‌بیند. والدین هم در پرتالِ والدین گزارشِ بازیِ فرزند را دارند. جزئیاتِ این بخش در مقاله‌ی شناختی برای مدرسه، معلم، مشاور و والدین آمده است.
یک یادآوریِ صادقانه
تمرینِ هر مهارت بیشترین اثر را در همان مهارت دارد. کودکی که واژه‌بان بازی می‌کند در پیدا کردنِ غلط‌های املایی بهتر می‌شود. این بازی قرار نیست هوشِ کلیِ او را بالا ببرد.
بازی‌های شناختی ابزارِ تمرین و غنی‌سازی‌اند، نه تشخیص یا درمان. اگر نگرانِ توجه، خواندن یا رفتارِ فرزندتان هستید، با متخصص مشورت کنید. این بازی‌ها می‌توانند کنارِ برنامه‌ی او تمرینِ کمکی باشند.
درباره‌ی این‌که پژوهش‌ها چه می‌گویند و از بازیِ آموزشی چه انتظاری داشته باشیم، مقاله‌ی فواید بازی‌های آموزشی و شناختی برای کودکان را بخوانید.
آماده‌اید شروع کنید؟ همه‌ی بازی‌ها را ببینید و با پایه‌ی فرزندتان فیلتر کنید.
پرسش‌های رایج
برای بازی کردن در شناختی چه لازم است؟
یک حسابِ کاربری و یک مرورگرِ به‌روز. بازی‌ها پس از ورود باز می‌شوند. طرح‌های اشتراکِ خانواده در صفحه‌ی اشتراک‌ها آمده است. دانش‌آموزی که از راهِ مدرسه عضو است، طبقِ قراردادِ مدرسه به بازی‌ها دسترسی دارد.
این بازی‌ها برای چه سنی مناسب‌اند؟
بیشترِ بازی‌های این فهرست برای دبستان، از پایه‌ی اول تا ششم، ساخته شده‌اند. پایه‌ی مناسبِ هر بازی در صفحه‌ی خودش نوشته شده است. «حروف هم‌صدا» برای همه‌ی پایه‌ها کاربرد دارد. در شناختی بازی‌هایی برای متوسطه هم هست.
روی گوشی هم کار می‌کند؟
بله. بازی‌ها در مرورگر اجرا می‌شوند و نصبِ برنامه لازم نیست. در آیفون و آی‌پد iOS ۱۵٫۴ یا تازه‌تر لازم است و در رایانه نسخه‌ی تازه‌ی Chrome، Edge، Firefox یا Safari.
آیا این بازی‌ها جای جلسه‌ی متخصص را می‌گیرند؟
نه. شناختی ابزارِ تمرین و یادگیری است و جای تشخیص یا درمانِ تخصصی را نمی‌گیرد. اگر فرزندتان با متخصص کار می‌کند، می‌توانید بازی‌ها را با هماهنگیِ او به‌عنوانِ تمرینِ کمکی به کار ببرید.
هر چند وقت یک‌بار بازی کند؟
عددِ ثابتی برای همه‌ی کودکان وجود ندارد. پیشنهادِ ما چند دورِ کوتاه در هفته است، به‌جای یک جلسه‌ی طولانی. اگر کودک خسته یا کلافه شد، توقف کنید.
نظرات
نظر شما پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود.