فواید بازی‌های آموزشی و شناختی برای کودکان؛ یافته‌های پژوهش
خیلی از پدر و مادرها با یک دوگانگی روبه‌رو هستند. از یک طرف می‌شنوند که «بازی آموزشی یادگیری را شاد می‌کند». از طرفِ دیگر نگرانِ ساعت‌هایی‌اند که کودک پشتِ صفحه می‌گذراند. معلم‌ها هم می‌پرسند بازی در کلاس فقط سرگرمی است یا واقعاً به درس کمک می‌کند.
پاسخِ کوتاه این است: بازیِ آموزشیِ خوب در تمرینِ مهارتی که هدف گرفته کمک می‌کند. اما معجزه نمی‌کند و جای کتاب، بازیِ حرکتی، خواب و گفت‌وگو را نمی‌گیرد. در این مقاله می‌گوییم پژوهش‌ها چه می‌گویند، بازیِ آموزشی دقیقاً به چه کاری می‌آید و چطور بازیِ مناسب را انتخاب کنید.
بازی آموزشی و بازی شناختی چیست؟
بازی آموزشی بازی‌ای است که یک هدفِ یادگیریِ مشخص دارد: جدولِ ضرب، املای حروفِ هم‌صدا، خواندنِ ساعت یا شناختِ ساختارِ قلب. هدف درسی است و بازی راهِ تمرینِ آن است.
بازی شناختی روی مهارت‌های پایه‌ای کار می‌کند که در خیلی از کارها لازم‌اند:
- حافظه کاری: نگه‌داشتنِ چند چیز در ذهن و کار کردن با آن‌ها؛
- توجه: ماندن روی یک کار و پیدا کردنِ نشانه‌ی درست میانِ مزاحم‌ها؛
- مهارِ پاسخ: صبر کردن به‌جای پاسخِ عجولانه؛
- انعطاف‌پذیری: جابه‌جا شدن میانِ قاعده‌ها وقتی قاعده عوض می‌شود.
در عمل مرزِ این دو باریک است. در ریلِ عدد کودک جمع و تفریق می‌کند و هم‌زمان باید عدد را در ذهن نگه دارد. پس هم ریاضی را تمرین می‌کند و هم حافظه کاری را. بیشترِ بازی‌های شناختی همین‌طورند: یک مهارتِ درسی و یک مهارتِ شناختی کنارِ هم.
پژوهش‌ها چه می‌گویند؟
در این بخش فقط به مرورهای بزرگ و شناخته‌شده استناد می‌کنیم. پیام‌شان روشن و هم‌سو است.
تمرین بیشترین اثر را در همان چیزی دارد که تمرین شده
Simons و همکاران (۲۰۱۶) در مرورِ گسترده‌ای در مجله‌ی Psychological Science in the Public Interest برنامه‌های «تمرینِ ذهنی» را بررسی کردند. آن‌ها شاهدِ زیادی یافتند که تمرین، عملکرد را در خودِ تکلیف‌های تمرین‌شده بهتر می‌کند. شاهد برای تکلیف‌های نزدیک کمتر بود و برای کارهای روزمره و دور اندک.
Kassai و همکاران (۲۰۱۹) هم در یک فراتحلیل در Psychological Bulletin تمرینِ مهارت‌های کارکردِ اجرایی در کودکان را بررسی کردند. اثر در مهارت‌های نزدیک به تمرین دیده شد، اما به مهارت‌های دور منتقل نشد.
برای شما یعنی چه؟ بازی را برای همان مهارتی انتخاب کنید که می‌خواهید تمرین شود. اگر دغدغه‌تان املای فارسی است، بازیِ املا مثلِ واژه‌بان یا حروف هم‌صدا مستقیم‌ترین راه است. یک بازیِ حافظه‌ی عمومی جایش را نمی‌گیرد. به هر بازی‌ای هم که وعده‌ی «بالا بردنِ هوش» می‌دهد با تردید نگاه کنید.
یادآوری و مرورِ فاصله‌دار، دو روشِ پرفایده‌ی تمرین
Dunlosky و همکاران (۲۰۱۳) ده روشِ رایجِ مطالعه را مرور کردند. از میانِ آن‌ها دو روش بیشترین فایده را داشت: «تمرینِ آزمون» و «مرورِ فاصله‌دار». تمرینِ آزمون یعنی یادآوریِ فعال به‌جای دوباره‌خواندن. مرورِ فاصله‌دار یعنی پخش کردنِ تمرین در چند روز. Roediger و Karpicke (۲۰۰۶) هم در Psychological Science نشان دادند آزمون دادن از یک متن، در مقایسه با دوباره‌خواندنِ آن، یادسپاریِ بلندمدت را بهتر نگه می‌دارد.
بازی‌های خوب این دو روش را درونِ خودشان دارند. در مسیر ضرب کودک باید جوابِ ضرب را خودش به یاد بیاورد، نه این‌که از رو بخواند. ضرب‌هایی هم که اشتباه کرده دوباره برای مرور برمی‌گردند.
هفت فایده‌ی واقعیِ بازی‌های آموزشی و شناختی
۱. کمک به ادامه‌دادنِ تمرین
تمرینِ تکراری خسته‌کننده است. بازی همان تکرار را در دورهای کوتاه، با هدفِ روشن و حسِ پیشرفت می‌گذارد. کودک بیشتر حاضر است دوباره امتحان کند. همین ادامه‌دادن است که تمرین را مؤثر می‌کند.
۲. بازخوردِ فوری
در تکلیفِ کاغذی کودک گاهی تا روزِ بعد نمی‌داند جوابش درست بوده یا نه. در بازی همان لحظه می‌فهمد. در شبیه‌سازِ قلب، از نزدیک هر پاسخِ اشتباه روی خودِ مدل نشان داده می‌شود، پس دانش‌آموز می‌بیند کدام بخش را جابه‌جا گرفته است.
۳. تمرین در سطحِ خودِ کودک
بیشترِ بازی‌های شناختی چند سطحِ دشواری دارند. کودک از سطحِ خودش شروع می‌کند و جلو می‌رود. کودکِ کندتر سرخورده نمی‌شود و کودکِ تندتر هم حوصله‌اش سر نمی‌رود.
۴. مرورِ هدفمندِ اشتباه‌ها
بازیِ خوب اشتباه را فراموش نمی‌کند. وقتی کودک جای همان خطا را دوباره می‌بیند، تمرین روی جایی می‌ماند که لازم است، نه روی چیزی که از قبل بلد بود.
۵. دیدنِ مفهوم‌های انتزاعی
بعضی مفهوم‌ها با دیدن زودتر فهمیده می‌شوند. در لیزر مطلق دانش‌آموز پارامترِ تابع را عوض می‌کند و جابه‌جا شدنِ نمودار را همان لحظه می‌بیند. در قفل چرخان شهر شکل‌ها کودکِ پایه‌ی دوم چرخشِ ذهنی را با باز کردنِ قفل تمرین می‌کند. شبیه‌سازهای شناختی را در مقاله‌ی شبیه‌ساز آموزشی و آزمایشگاه مجازی معرفی کرده‌ایم.
۶. تمرینِ پشتکار و کنار آمدن با خطا
بازی‌های کوتاه و مرحله‌ای پیروی از دستورالعمل، کنار آمدن با خطا و ادامه‌دادن را درونِ خودِ بازی تمرین می‌دهند. یک مرحله‌ی ناموفق پایانِ کار نیست، فقط یک دورِ دیگر است.
۷. داده برای گفت‌وگو، نه برای برچسب
در شناختی نتیجه‌ی هر بار بازی ذخیره می‌شود: امتیاز، زمان و پاسخ‌های درست و نادرست. پدر و مادر و معلم می‌توانند روندِ تمرین را ببینند و درباره‌اش با کودک حرف بزنند. این داده برای فهمیدنِ روندِ تمرین است، نه برای برچسب زدن یا قضاوت درباره‌ی توانِ کودک.
برای کودکانی که در توجه یا یادگیری دشواری دارند
بعضی کودکان در خواندن، نوشتن، حساب یا ماندن روی یک کار دشواری بیشتری دارند. بعضی هم در طیفِ اوتیسم‌اند. برای این کودکان، پیش‌بینی‌پذیر بودنِ رابط و کنترل بر محرک‌ها اهمیتِ بیشتری دارد. شناختی چند امکان برای همین دارد:
- منوی «تنظیمات نمایش و دسترس‌پذیری» همیشه در یک جای ثابت است و پنج گزینه دارد: حالتِ آرام (رنگ‌های ملایم‌تر و بی‌حرکت)، حرکتِ کم، متنِ بزرگ‌تر، فاصله‌ی خوانا و کنتراستِ بالا.
- بازی‌های شنیداری مثلِ گوش‌یار برای کودکی که با نوشته راحت نیست.
- بازی‌های بی‌محدودیتِ زمانی، مثلِ جمله‌چین شنیداری، که با فرصتِ اصلاح ساخته شده‌اند.
یک نکته‌ی مهم: بازی‌های شناختی ابزارِ تمرین و غنی‌سازی‌اند، نه تشخیص یا درمان. اگر فرزندتان با متخصص کار می‌کند، بازی‌ها را با هماهنگیِ او به‌عنوانِ تمرینِ کمکی به کار ببرید. نتیجه‌ی یک بازی هم برای نتیجه‌گیری درباره‌ی وضعیتِ کودک کافی نیست.
بازی آموزشی کجا کمکی نمی‌کند؟
برای انتظارِ درست، این‌ها را هم بدانید:
- هوشِ کلی را بالا نمی‌برد. شاهدِ پژوهشی برای چنین ادعایی نیست.
- جای کتاب‌خواندن را نمی‌گیرد. خواندنِ متنِ پیوسته و حرف زدن درباره‌اش مهارتی است که بازیِ کوتاه پوشش نمی‌دهد.
- جای بازیِ حرکتی و بیرون را نمی‌گیرد. درباره‌ی تعادلِ بازیِ دیجیتال و حرکتی، مقاله‌ی بازی حرکتی یا دیجیتال؟ را بخوانید.
- جای خواب و استراحت را نمی‌گیرد. کودکِ خسته در هیچ بازی‌ای خوب تمرین نمی‌کند.
راهنمای انتخابِ بازی آموزشی برای والدین
پیش از این‌که بازی‌ای را برای فرزندتان انتخاب کنید، این چند پرسش را بپرسید:
- هدفش روشن است؟ باید بتوانید در یک جمله بگویید این بازی چه چیزی را تمرین می‌دهد. در شناختی این را در صفحه‌ی هر بازی، زیرِ «این بازی چه مهارت‌هایی را تمرین می‌دهد؟» می‌بینید.
- با پایه‌ی کودک جور است؟ بازیِ خیلی سخت سرخورده می‌کند و بازیِ خیلی ساده چیزی یاد نمی‌دهد.
- بازخورد می‌دهد؟ کودک باید بفهمد کجا اشتباه کرده، نه فقط این‌که باخته است.
- ادعایش واقع‌بینانه است؟ وعده‌ی بی‌پشتوانه را باور نکنید: نه درمان، نه هوشِ بیشتر، نه آمارِ بی‌منبع.
- کودک را از تمرین دور نمی‌کند؟ تبلیغ، پیشنهادِ خرید وسطِ بازی یا جایزه‌های بی‌پایان تمرکزِ کودک را از هدف دور می‌کنند.
- نتیجه را می‌توانید ببینید؟ دیدنِ روند کمک می‌کند بدانید تمرین پیش می‌رود یا باید عوضش کرد.
اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، مقاله‌ی ۱۶ بازی شناختی پیشنهادی برای کودکان را ببینید.
برای معلم‌ها: بازی در کلاس
- گرم‌کردنِ اولِ کلاس: پنج دقیقه بازیِ ریاضی یا املا پیش از درس.
- ایستگاهِ تمرین: در کلاس‌هایی که چند گروه دارند، یک گروه با بازی تمرین می‌کند و معلم با گروهِ دیگر کار می‌کند.
- تمرینِ خانه‌ی کوتاه: به‌جای ده تمرینِ تکراری، چند دور از یک بازیِ مشخص.
- گزارش برای تصمیم: اگر مدرسه‌ی شما گزارشِ بازی را در قرارداد دارد، می‌بینید کدام دانش‌آموزان کدام بازی را بیشتر تمرین کرده‌اند و کجا مانده‌اند. جزئیات در مقاله‌ی شناختی برای مدرسه، معلم، مشاور و والدین.
جمع‌بندی
بازیِ آموزشیِ خوب یک ابزارِ تمرین است. هدفش روشن است، با سطحِ کودک جور است، بازخورد می‌دهد و اشتباه‌ها را دوباره پیش می‌آورد. پژوهش‌ها می‌گویند تمرین در همان مهارتِ تمرین‌شده بیشترین اثر را دارد. پس بازی را برای همان مهارتی انتخاب کنید که می‌خواهید.
برای شروع: بازی‌های شناختی را ببینید و با پایه‌ی فرزندتان فیلتر کنید.
منابع
- Simons, D. J., Boot, W. R., Charness, N., Gathercole, S. E., Chabris, C. F., Hambrick, D. Z., & Stine-Morrow, E. A. L. (2016). Do "brain-training" programs work? Psychological Science in the Public Interest, 17(3), 103–186. https://doi.org/10.1177/1529100616661983
- Kassai, R., Futo, J., Demetrovics, Z., & Takacs, Z. K. (2019). A meta-analysis of the experimental evidence on the near- and far-transfer effects among children's executive function skills. Psychological Bulletin, 145(2), 165–188. https://doi.org/10.1037/bul0000180
- Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J., & Willingham, D. T. (2013). Improving students' learning with effective learning techniques. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58. https://doi.org/10.1177/1529100612453266
- Roediger, H. L., & Karpicke, J. D. (2006). Test-enhanced learning: Taking memory tests improves long-term retention. Psychological Science, 17(3), 249–255. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2006.01693.x
پرسش‌های رایج
آیا بازی‌های شناختی هوشِ کودک را بالا می‌برند؟
نه، و شناختی چنین ادعایی نمی‌کند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند تمرین بیشترین اثر را در همان مهارتِ تمرین‌شده و مهارت‌های نزدیک به آن دارد. شاهدی برای بالا رفتنِ هوشِ کلی نیست.
بازی آموزشی بهتر است یا تمرینِ کاغذی؟
یکی جای دیگری را نمی‌گیرد. بازی بازخوردِ فوری می‌دهد، تمرین را جذاب‌تر نگه می‌دارد و اشتباه‌ها را دوباره پیش می‌آورد. تمرینِ کاغذی هم نوشتن و حلِ کامل را تمرین می‌دهد. ترکیبِ این دو معمولاً بهتر از هر کدام به‌تنهایی است.
بازی شناختی برای کودکِ اوتیسم یا کودکی که در توجه دشواری دارد مناسب است؟
می‌تواند تمرینِ کمکی باشد، نه درمان. شناختی تنظیماتی مثلِ حالتِ آرام، حرکتِ کم، متنِ بزرگ‌تر و کنتراستِ بالا دارد که رابط را برای کودکانِ حساس به محرک آرام‌تر می‌کند. برای برنامه‌ی تمرین با متخصصی که با کودک کار می‌کند هماهنگ کنید.
روزی چقدر بازی آموزشی برای کودک مناسب است؟
عددِ ثابتی که برای همه‌ی کودکان درست باشد وجود ندارد. پیشنهادِ ما دورهای کوتاه و منظم در روزهای مختلف است، به‌جای جلسه‌های طولانی، و تعادل با بازیِ حرکتی، کتاب‌خواندن و خواب.
از کجا بفهمم بازی به فرزندم کمک می‌کند؟
روندِ نتیجه‌ها را در چند هفته ببینید، نه یک روز. اگر کودک در همان بازی دقیق‌تر یا سریع‌تر شده، تمرین پیش رفته است. برای دیدنِ اثر در درس، از معلم بپرسید و کارِ کلاسیِ کودک را ببینید.
نظرات
نظر شما پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود.